Kto wierzy w teorie spiskowe? Raport NASK pokazuje zaskakujące wyniki

Czy w teorie spiskowe częściej wierzą młodzi czy seniorzy? Jakie media sprzyjają ich rozprzestrzenianiu? Odpowiedzi na te pytania szukał Państwowy Instytut Badawczy NASK, zajmujący się między innymi walką z dezinformacją.

Z raportu wynika, że teoriom spiskowym najczęściej ulegają osoby młode. Największą podatność odnotowano w grupie tzw. młodych dorosłych, czyli osób w wieku 18–29 lat. Najbardziej odporni okazują się natomiast seniorzy, czyli osoby po 60. roku życia. To im najtrudniej wmówić, że światem rządzi tajne stowarzyszenie jaszczurów z kosmosu czy że światowe rządy planują kolejne pandemie.

Jak wskazują autorzy badania, większego znaczenia nie mają ani płeć, ani miejsce zamieszkania. Nawet wyższe wykształcenie nie jest czynnikiem decydującym.

Kluczowy okazuje się natomiast światopogląd. Najbardziej podatne na teorie spiskowe są osoby o poglądach konserwatywnych, a także wykazujące postawy ksenofobiczne. Jeżeli faktycznie uważamy, że to inni są źli, że wszystko, co złe, jest spowodowane jakimiś „innymi” – to może chodzić o narodowość, o poglądy, o kwestie koloru skóry – wtedy nasze wewnętrzne mechanizmy sprawiają, że chętnie wierzymy

– mówił Filip Konopczyński z NASK.

Autorzy raportu zwracają uwagę na zjawisko określane jako „paradoks spiskowy”. W Polsce – inaczej niż na przykład w Stanach Zjednoczonych – w spiski częściej wierzą osoby łączące kulturową prawicowość (np. postawy ksenofobiczne) z ekonomiczną lewicowością, czyli oczekiwaniem silnego, opiekuńczego państwa.

Badanie objęło także wpływ mediów. Największej podatności na teorie spiskowe sprzyjają media społecznościowe, zwłaszcza platformy oparte na wideo, takie jak TikTok. Bardziej odporni na tego typu treści są użytkownicy Facebooka czy serwisu X.

Dlaczego ludzie wierzą w teorie spiskowe?

Jeśli jakieś zagadnienie ludzi bardzo interesuje i składa się z elementów znanych i nieznanych, to dzięki teoriom spiskowym uzupełniamy brakujące elementy. W takich teoriach wszystko do siebie pasuje, nawet jeśli nie jest prawdziwe

– stwierdziła doktor Marta Wieckiewicz-Archacka z Instytutu Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej UWM.

Wśród najbardziej znanych i rozpowszechnionych teorii spiskowych są te o tajnych stowarzyszeniach rządzących światem, rzekomym sfałszowaniu lądowania na Księżycu czy szkodliwości szczepień.

Z badań prowadzonych w ostatnich latach wynika także, że niemal 2/3 Polaków uważa, iż producenci żywności ukrywają informacje o szkodliwych dodatkach. Ponad połowa sądzi, że limity płatności gotówką mają służyć kontroli społeczeństwa, a niemal 1/3 wierzy, że kolejne pandemie są już zaplanowane.

Jeden z raportów dotyczących dezinformacji, a opublikowany w ubiegłym roku, wskazywał, że ponad 90 procent Polaków zetknęło się z fałszywą informacją i uznało ją za prawdziwą.

Posłuchaj relacji Andrzeja Piedziewicza

Autor: A. Piedziewicz
Redakcja: B. Świerkowska-Chromy