Gwara warmińska niematerialnym dziedzictwem kulturowym

Decyzją ministra kultury i dziedzictwa narodowego gwara warmińska została wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Jest to pierwszy wpis na tę listę z terenu Warmii i Mazur.

Fot. Łukasz Węglewski

Wniosek o wpisanie gwary na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego złożyli jesienią ubiegłego roku znawcy tej gwary i jej popularyzatorzy: historyk i regionalista prof. Izabela Lewandowska z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego oraz rodowity Warmiak i autor książek o kulturze i życiu na dawnej Warmii Edward Cyfus.

Ludowe stroje Warmińskie. Fot. Łukasz Węglewski

Gwara warmińska jest, w porównaniu do innych gwar, bardzo miękka.

Charakteryzuje ją przed wszystkim to, że „i” po spółgłoskach dźwięcznych „b” i „w” brzmiało jak „zi, przez co np. słowo kobieta wypowiadano jako „kobzita”. Po spółgłoskach bezdźwięcznych „f”, „p” należało wymawiać „i” jako „si” np. piwo jako „psiwo”. Warmiacy używali też średniowiecznej koniugacji i deklinacji mówiąc „mawa” na współczesne „mamy”, czy „będziewa” na „będziemy”. Bardzo charakterystyczną cechą tej gwary było stawianie „ł” przed „o” np. „łorać” na czynność orania. Warmiacy używali też słów zapożyczonych z jęz. niemieckiego np. „glanc” to połysk, „kesel” to kocioł.

Rodowity Warmiak Edward Cyfus. Fot. S. Czachorowski

Jak poinformowała prof. Izabela Lewandowska:

Długo zastanawialiśmy się nad tym, jak ochronić gwarę warmińską, co zrobić, by ją z jednej strony ocalić, a z drugiej spopularyzować. Wpadliśmy na pomysł wpisania jej na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Wniosek do ministerstwa złożyliśmy w listopadzie 2015 roku, a w ostatnim czasie uzyskaliśmy pozytywną odpowiedź.

Profesor Izabela Lewandowska i Edward Cyfus w strojach warmińskich. Fot. ze strony prof. Lewandowskiej

W piśmie podpisanym przez wicepremiera, ministra kultury Piotra Glińskiego czytamy:

Mam nadzieję, że wpisanie gwary warmińskiej na listę przyczyni się do promocji niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz zwiększenia świadomości ogółu społeczeństwa wagi tradycji i przekazu międzypokoleniowego (…)

Warmia. Fot. Krzysztof Mikunda

W ocenie Edwarda Cyfusa wpisanie gwary warmińskiej na ministerialną listę może w znaczący sposób ją spopularyzować.

Mam nadzieję, że dzięki temu wpisowi ludzie zainteresują się gwarą warmińską, spróbują ją poznać, zaciekawią się i gwarą, i Warmią.

Fot. Łukasz Węglewski

Izabela Lewandowska i Edward Cyfus od lat popularyzują gwarę warmińską m.in. poprzez wydawanie elementarzy tej gwary (dla dzieci i dorosłych). Przez wiele lat na antenie Radia Olsztyn Edward Cyfus wygłaszał w gwarze felietony, wystąpił też na folkowej płycie zespołu „Hoboud”, śpiewającego warmińskie teksty. Teraz oboje mają kilka pomysłów na popularyzowanie gwary warmińskiej ale – jak zastrzegli – przedstawią je na konferencji prasowej pod koniec maja.

Edward Cyfus. Fot. Radio Olsztyn

Gwarą warmińską mówi dziś garstka głównie starszych ludzi, ale młodsi chcą się jej uczyć. Świadczy o tym m.in. zainteresowanie konkursami gwary dla uczniów, które organizuje szkoła w Dywitach. Nie wiadomo ile osób biegle mówi gwarą, ponieważ nikt tego nie badał.

Słowniczek warmiński

• kermas – odpust
• koło – rower
• łobleka – ubranie, garnitur
• łoboczyć – zobaczyć
• łoroz – naraz
• łójskygo lata – zeszłego lata
• łubiglowano – wyprasowana
• łurichtowane – przygotowane
• mniedzionka – agrafka
• policmon – policjant
• stinol – smarkacz
• stóf – blaszany, litrowy kubek z uchem
• szurek – chłopiec
• tanta – ciotka
• tretuary – chodniki
• zoki – skarpety

Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego gromadzi żywe w danych regionach tradycje, czy zwyczaje do czego zobowiązuje nasz kraj Konwencja UNESCO podpisana w 2003 roku. Na liście znajduje się m.in. krakowska tradycja szopek, pochód Lajkonika, czy procesja Bożego Ciała w Łowiczu.

Fot. Łukasz Węglewski

(pap/bsc)