Sztuczna inteligencja zmienia edukację i relacje. „Wygoda ma swoją cenę”
Modele językowe błyskawicznie piszą teksty, analizują dane i pomagają w nauce. Z narzędzi sztucznej inteligencji (AI) korzysta już 70 proc. polskich nastolatków, a dorośli nie pozostają w tyle. Trudno zaprzeczyć, że algorytmy ułatwiają nam życie, jednak psychologowie i filozofowie zwracają uwagę na ukryte koszty tej technologicznej wygody.
Rozwój sztucznej inteligencji to proces, którego nie da się już zatrzymać. Aplikacje oparte na dużych modelach językowych, takie jak ChatGPT, przestały być ciekawostką dla programistów i stały się powszechnym narzędziem w naszych telefonach i komputerach. Przynoszą one ogromne korzyści, rewolucjonizując sposób, w jaki pracujemy i przyswajamy wiedzę, ale jednocześnie stawiają przed nami nowe wyzwania psychologiczne i społeczne.
Jak wynika z badań przeprowadzonych przez Państwowy Instytut Badawczy NASK, aż 70 proc. młodych ludzi w Polsce ma doświadczenie w korzystaniu z AI. Niemal jedna trzecia używa tych narzędzi regularnie.
Plusy są niezaprzeczalne. Sztuczna inteligencja to doskonały asystent w edukacji – potrafi w kilka sekund wytłumaczyć skomplikowane zjawiska, streścić obszerne materiały i pomóc w uporządkowaniu notatek. Dla wielu uczniów to szybsza i bardziej interaktywna alternatywa dla tradycyjnych wyszukiwarek.
Gdzie leży zagrożenie? Problem pojawia się wtedy, gdy AI przestaje być wsparciem, a staje się „podwykonawcą”, który przejmuje proces myślowy. Eksperci NASK zwracają uwagę, że bezkrytyczne delegowanie intelektualnego wysiłku wpływa na rozwój procesów poznawczych.
Jeżeli wkładamy wysiłek w jakąś czynność, na przykład w pisanie tekstu, wtedy nasze połączenia neuronalne tworzą się na nowo. Jeżeli tylko zlecamy to maszynie, tego wysiłku nie wykonujemy. Te połączenia nam się nie tworzą i stąd wynika swoiste rozleniwienie
– tłumaczy Katarzyna Gańko z NASK, z którą rozmowę usłyszycie na naszej antenie.
Technologia AI wkracza również w sferę naszych emocji. Algorytmy zostały zaprojektowane tak, aby naśladować ludzki sposób konwersacji. Zjawisko to, nazywane przez kognitywistów „efektem zombie”, sprawia, że zaczynamy traktować bezduszny kod jak prawdziwego rozmówcę.
Technologia AI wkracza również w sferę emocji. Algorytmy zostały zaprojektowane tak, aby naśladować ludzki sposób konwersacji. Zjawisko to sprawia, że zaczynamy traktować bezosobowy kod jak rozmówcę.
Plusy: filozofowie zauważają, że dla osób głęboko wyalienowanych, zmagających się z samotnością lub stanami depresyjnymi, cierpliwy chatbot może stanowić bezpieczną przestrzeń i pewną formę wsparcia. Maszyna ma czas o każdej porze dnia i nocy.
Gdzie leży zagrożenie? Algorytm oferuje relację bezwysiłkową – nie ocenia, nie stawia wymagań i mówi nam to, co chcemy usłyszeć.
Drugi człowiek może być istotą, która przejawia opór, bywa trudna. Natomiast chatbot to spolegliwy rozmówca, który spełnia nasze zachcianki (…). To jest też efekt formatowania wygodnego rozmówcy
– zauważa dr Jacek Sobota z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego.
Dla wielu osób taka idealnie dopasowana relacja z chatbotem staje się formą współczesnego eskapizmu – ucieczką od wymagającej rzeczywistości i relacji międzyludzkich, które wymagają kompromisu.
Bilansując zyski i straty, eksperci NASK uczulają również na zjawiska bezpośrednio zagrażające naszemu bezpieczeństwu cyfrowemu. To przede wszystkim tak zwana nudyfikacja (generowanie przez AI fałszywych, nagich zdjęć na podstawie zwykłych fotografii) oraz wykorzystywanie deepfake’ów do siania dezinformacji. Z badań wynika, że ponad 60 proc. nastolatków w ogóle nie zna pojęcia deepfake, co czyni ich niezwykle podatnymi na manipulację.
Sztuczna inteligencja to narzędzie o niespotykanej dotąd mocy. Sama w sobie nie jest ani dobra, ani zła – to od nas zależy, czy wykorzystamy ją do przyspieszenia własnego rozwoju, czy pozwolimy, by powoli wyłączyła nasze krytyczne myślenie.
Posłuchaj wypowiedzi
Autor: F. Tomkiel
Redakcja: A. Niebojewska
