Diecezja warmińska powstała w 1243 roku na mocy dekretu legata papieskiego Wilhelma z Modeny. Choć formalnie była ona częścią Państwa Krzyżackiego, od początku swojego istnienia posiadała dość dużą niezależność. W 1466 roku na mocy II pokoju toruńskiego, kończącego wojnę trzynastoletnią między Zakonem Krzyżackim a Królestwem Polskim, Warmia została włączona do Korony Polskiej. Jej częścią pozostawała przez kolejne 306 lat, aż do pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku.
Biskupi warmińscy sprawowali na terenie diecezji nie tylko władzę kościelną, ale również świecką. W okresie trzystu lat przynależności Warmii do Królestwa Polskiego jej rola w życiu politycznym i kulturalnym Polski była znacząca. Duchowni pochodzili najczęściej ze znanych rodów, byli ludźmi wykształconymi, obeznanymi z kulturą polską i europejską. Dlatego też, w przeciwieństwie do terenów I Rzeczpospolitej, w której dominowały fundacje świeckie, dzieje sztuki warmińskiej to przede wszystkim historia przedsięwzięć realizowanych z inicjatywy biskupów i kapituły. Mecenat nie ograniczał się jednak jedynie do dzieł sztuki – fundowano także szpitale i przytułki, tworzono szkoły i bractwa, ustanawiano stypendia. Sami biskupi i kanonicy nie byli tylko fundatorami, ale także naukowcami i twórcami. Wśród najbardziej znanych możemy wymienić Mikołaja Kopernika – nie tylko astronoma i lekarza, ale także kanonika warmińskiego, który administrował dobrami kapituły, czy Ignacego Krasickiego – biskupa, ale też poetę i bajkopisarza.
Celem wystawy "Trzy wieki polskiej Warmii" jest ujęcie 300-letniej historii Warmii, jako krainy, która mimo swojej specyficznej struktury polityczno-administracyjnej i położenia na peryferiach Królestwa Polskiego, pełniła ważną rolę polityczną i artystyczną w państwie polskim. Ekspozycja w głównej mierze skupia się więc na postaciach biskupów warmińskich jako mecenasów artystycznych oraz literatów. Poczynając od Łukasza Watzenrodego, a na Ignacym Krasickim kończąc, zestawiamy portrety biskupów z ufundowanymi przez nich dziełami sztuki złotniczej oraz przykładami twórczości literackiej. Zwracamy się również ku kapitule katedralnej, której członkowie wywarli duży wpływ na warmińską twórczość artystyczną.
